Uniwersyteckie Czasopisma NaukoweO zmieniającym się statusie gramatycznym polskiego zaimka wskazującego ten
DOI:
https://doi.org/10.26881/bp.2025.3.03Słowa kluczowe:
język polski, gramatykalizacja, proksymalny zaimek wskazujący, przedimek określony, zmiana językowaAbstrakt
Niniejszy artykuł przedstawia dane ilościowe dotyczące częstotliwości użycia polskiego zaimka wskazującego ten, który wykazuje oznaki przekształcania się w rodzajnik (Bartnik 2015). Język polski nie ma rodzajników, jednak dopuszcza konstrukcje, w których zaimek wskazujący występuje w tych samych kontekstach, co przedimek określony w języku angielskim, kładąc nacisk na następujący po nim rzeczownik. Materiał przeanalizowany na potrzeby niniejszego artykułu obejmuje 15 godzin transmisji na żywo meczów piłki nożnej i koncentruje się na 7 wzorcach użycia zaimka wskazującego. W badaniu podjęto również próbę ustalenia, czy częstotliwość użycia tego wyrazu funkcyjnego jest skorelowana z poziomem wykształcenia osoby mówiącej. Aby osiągnąć ten cel, porównano wzorce użycia zaimka przez zawodowych dziennikarzy sportowych i byłych piłkarzy. Wyniki sugerują, że zaimek wskazujący rzeczywiście często występuje w kontekstach, w których jest niepotrzebny. Najczęstszym przykładem jest wyrażenie ta piłka (ang. the ball), gdzie rzeczownik ten można uznać za określony w kontekście meczu piłkarskiego. Z punktu widzenia pragmatyki, jeśli ktoś powie ta piłka komentując mecz, forma wskazująca jest zbędna, ponieważ podczas meczu można użyć tylko jednej piłki. Biorąc pod uwagę, że zmiany opisane w artykule wywołane są kontaktem z językiem angielskim, w pracy posłużono się teoretycznym modelem językoznawstwa opartego na użyciu (Usage-Based Linguistics), aby wyjaśnić przyczyny tego zjawiska.
Downloads
Bibliografia
Bartnik, Artur (2015). “Demonstrative or article? The case of ten in Polish”. Roczniki Humanistyczne 43/5: 7–20.
Bybee, Joan (2001). Phonology and Language Use. Cambridge: Cambridge University Press.
Bybee, Joan (2006). “From usage to grammar: The mind’s response to repetition”. Language 82/4: 711–733.
Bybee, Joan (2010). Language, Usage and Cognition. Cambridge: Cambridge University Press.
Bybee, Joan (2013). “Usage-based theory and exemplar representations of constructions”. In: Thomas Hoffman, Graeme Troudsdale (eds.). The Oxford Handbook of Construction Grammar. Oxford: Oxford University Press, 49–69.
Bybee, Joan, Clay Beckner (2010). “Usage-based theory”. In: Bernd Heine, Heiko Narrog (eds.). The Oxford Handbook of Linguistic Analysis. Oxford: Oxford University Press, 827–856.
Catasso, Nicholas (2011). “The grammaticalization of demonstratives: A comparative analysis”. Journal of Universal Language 12/1: 7–46.
Diesel, Holger (1999). Demonstratives: Form, Function and Grammaticalization. Amsterdam – Philadelphia: John Benjamins.
Heine, Bernd, Tania Kuteva (2006). The Changing Languages of Europe. Oxford: Oxford University Press.
Himmelmann, Nikolaus (2001). “Articles”. In: Martin Haspelmath, Ekkehard König, Wulf Oesterreicher, Wolfgang Raible (eds.). Language Typology and Language Universals. Berlin: de Gruyter, 831–841.
Howitt, Dennis, Duncan Crammer (2005). Introduction to Statistics in Psychology. London: Pearson Education.
Jaworski, Sylwester (2021). “Phonetic reduction of intervocalic /w/ in contemporary Polish”. Studies in Polish Linguistics 16/2: 79–97.
Langacker, Ronald (1987). Foundations of Cognitive Grammar. Standford, Ca.: Standford University Press.
Lightfoot, David (1999). The Development of Language: Acquisition, Change and Evolution. Oxford: Blackwell.
Stump, Gregory (2001). “Inflection”. In: Andrew Spencer, Arnold M. Zwicky (eds). The Handbook of Morphology. Oxford: Blackwell Publishing, 11–43.
Topolińska, Zuzanna (1984). “Składnia grupy imiennej”. In: Zuzanna Topolińska (ed.). Gramatyka współczesnego języka polskiego: Składnia. Warszawa: PWN, 301–389.
Trask, Robert L., Peter Stockwell (2007). Language and Linguistics: The Key Concepts. New York: Routledge.
Von Mengden, Ferdinand, Horst J. Simon (2014). “What is it then, this Grammaticalization?”. Folia Linguistica 48/2: 347–360.
Winter-Froemel, Esme (2014). “Re(de)fining grammaticalization from a usage-based perspective: Discursive ambiguity in innovation scenarios”. Folia Linguistica 48/2: 503–556.
