Poziomy kategoryzacji w zwrotach idiomatycznych odnoszących się do zwierząt

Abstrakt

Punktem wyjścia dla przedstawionych poniżej rozważań jest uwaga Lakoffa (1982, 1987) o szczególnie istotnym znaczeniu kulturowym kategorii podstawowych poznania, które mogą być rozpoznane przy pomocy szeregu kryteriów. Jednym z nich jest osiągnięcie statusu podstawowych terminów języka przez etykiety leksykalne takich kategorii. W celu zweryfikowania tego stwierdzenia i odniesienia go do ważnego aspektu przedmiotu ludzkiego poznania, jakim jest świat fauny, przyjęta została teza, że znaczenie dla kultury określonego poziomu kategoryzacji zwierząt powinno być potwierdzone przez jego odbicie w sztuce figuratywnej, a także przez występowanie podstawowych terminów odnoszących się do podstawowych kategorii zwierzęcych w literaturze oraz, przede wszystkim, w ustabilizowanych idiomach typowo reprezentujących znaczenie metaforyczne. Analiza próbki zwrotów „zwierzęcych” zaczerpniętych z wybranego słownika idiomów angielskich potwierdza tezę Lakoffa wskazując iż, rzeczywiście, nazwy zwierząt poziomu podstawowego są najczęściej występującymi w idiomach terminami odnoszącymi się do fauny, chociaż swoją znaczącą liczebnie obecność zaznaczają też nazwy kategorii bardziej szczegółowego poziomu niższego niż podstawowy, szczególnie, jeśli chodzi o klasę ptaków. Inny ważny wniosek wypływający z przeprowadzonej analizy to stwierdzenie faktu, że podstawowy poziom kategoryzacji odzwierciedlany przez język potoczny, nazwany przez Lakoffa poziomem „ludowym”, jest tylko bardzo luźno przystający do poziomu rodzaju (genus), który jest bazowy w naukowej taksonomii organizmów żywych wywodzącej się z tradycji linneuszowskiej. Kategorie opisu naukowego odpowiadające podstawowemu poziomowi „ludowemu” obejmują naukowe jednostki taksonomiczne od klasy (ptaki), poprzez rząd (nietoperze), rodzinę (zające) i rodzaj (szczury), po gatunek (psy, koty, konie). Przyczyną tych rozbieżności wydaje się być to, że „ludowe” kategorie zwierzęce ustanowione są na podstawie identyfikacji cech istotnych w poznaniu codziennym, po-tocznym, nastawionym na cele praktyczne, które to cechy nie muszą mieć znaczenia w budowaniu taksonomii naukowej.