Obrazki z dziecięcego świata. Dziecko i dzieciństwo na materiałach ikonograficznych w publikacjach adresowanych do dzieci z II połowy XIX i początku XX wieku – wybrane problemy

  • Monika Nawrot-Borowska Uniwersytet Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy
Słowa kluczowe: dziecko, dzieciństwo, ikonografia, XIX i początek XX wieku

Abstrakt

W polskiej historiografii w ostatnich dziesięcioleciach zaobserwowano rosnące zainteresowanie problematyką dziecka i dzieciństwa w przeszłości. Badacze coraz częściej i chętniej podejmują badania nad dzieckiem i światem dziecka wpisane w tak zwaną społeczną historię edukacji oraz historię życia prywatnego i codziennego.

Przedmiotem odkryć jest dziecko i dzieciństwo, jak pokazano na materiałach ikonograficznych. Przedział czasowy obejmuje drugą połowę XIX i początek XX wieku, ponieważ w tym okresie nastąpił znaczny wzrost liczby i rodzajów publikacji ilustrowanych licznymi grafikami, a wraz z upływem czasu zdjęciami. Należą do nich czasopisma kobiece, rodzinne, dziecięce, polityczno-społeczne i literackie, opowieści dla młodszych i starszych dzieci, tablice i materiały ilustracyjne do nauki. Dagerotypy - fotografie stają się powszechne, publikowane są pocztówki. Te z nich, które były adresowane do dzieci, będą wykorzystywane jako podstawa tego tekstu, służąca do przedstawienia świata dziecka. Ze względu na zakres materiału źródłowego zostaną pokazane tylko wybrane zagadnienia i aspekty dzieciństwa na ziemiach polskich w badanym okresie. Przedstawione zostaną poszczególne typy źródeł ikonograficznych, na których badacz może znaleźć tytuł "obrazy ze świata dziecka". Oprócz omówienia ich specyfiki zostaną przedstawione przykłady ilustrujące zwyczajność i niezwykłość codziennego życia dziecka.

Bibliografia

Aries P., 1995, Historia dzieciństwa. Dziecko i rodzina w dawnych czasach, tłum. M. Ochab, Gdańsk: Wydawnictwo Marabut.

Bołdyrew A., 2008, Matka i dziecko w rodzinie polskiej. Ewolucja modelu życia rodzinnego w latach 1795–1918, Warszawa: Wydawnictwo Neriton.

Burke P., 2012, Naoczność. Materiały wizualne jako świadectwa historyczne, tłum. J. Hunia, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Cieślikowski J., 1975, Literatura i podkultura dziecięca, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich.

Dąbrowska M., Klonder A. (red.), 2002, Od narodzin do wieku dojrzałego. Dzieci i młodzież w Polsce, cz. 1: Od średniowiecza do XVIII wieku, Warszawa: Instytut Archeologii i Etnologii PAN.

Delimata M., 2004, Dziecko w Polsce średniowiecznej, Poznań: Wydawnictwo Poznańskie.

Dunin J., 1991, Książeczki dla grzecznych i niegrzecznych dzieci: z dziejów polskich publikacji dla najmłodszych, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich.

Jundziłł J., Żołądź-Strzelczyk D. (red.), 2002, Dziecko w rodzinie i społeczeństwie, t. 1: Starożytność– średniowiecze, Bydgoszcz: Wydawnictwo Uczelniane Akademii Bydgoskiej im. Kazimierza Wielkiego.

Frąckowiak W., 1977, Wydawnictwa z zakresu elementarnej nauki języka polskiego na Pomorzu Gdańskim w latach 1840–1920, Gdańsk: Zakład Narodowy im. Ossolińskich–Gdańskie Towarzystwo Naukowe.

Gorloff E. (red.), 2015, Wzrastać w cieniu historii, dzieci i młodzież w instytucjach edukacyjnych w Polsce (1918–1989), Toruń: Wydawnictwo Adam Marszałek.

Grabowski S., 2001, Na przyszły pożytek. Z dziejów polskiej prasy dla dzieci 1824–1939, Pułtusk: Wyższa Szkoła Humanistyczna.

Jakubiak K., Jamrożek W. (red.), 2002, Dziecko w rodzinie i społeczeństwie, t. 2: Dzieje nowożytne, Bydgoszcz: Wydawnictwo Uczelniane Akademii Bydgoskiej im. Kazimierza Wielkiego.

Jarosz E., 2017, Dziecko i dzieciństwo. Pejzaż współczesny. Rzecz o badaniach nad dzieciństwem, „Pedagogika Społeczna”, nr 2 (64).

Jarowiecki J., 1997, Studia nad prasą polską XIX i XX wieku, Kraków: Wydawnictwo Naukowe WSP.

Kabacińska-Łuczak K., Nawrot-Borowska M., 2017, Dziecięce zabawki świąteczne w świetle wybranych źródeł ikonograficznych 2. połowy XIX i początku XX wieku, „Studia Edukacyjne”, nr 46.

Kehily M.J., 2008, Wprowadzenie do badań nad dzieciństwem, Kraków: Wydawnictwo WAM.

Jonca M., 2005, Enfants terribles, dzieci złe, źle wychowane w literaturze polskiej XIX wieku, Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego.

Kalniuk T., Wróblewska V. (red.), 2017, Dziecko i dzieciństwo, „Litteraria Copernicana”, nr 3.

Kaniowska-Lewańska I., 1973, Literatura dla dzieci i młodzieży do roku 1864, Warszawa: Państwowe Zakłady Wydawnictw Szkolnych.

Kita J., Korybut-Marciniak M. (red.), 2016, Świat dziecka, Łódź–Olsztyn: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego–Uniwersytet Warmińsko-Mazurski.

Kołakowski A. (red.), 2015, Doświadczenia dzieciństwa i młodości w Polsce (1918–1989), Toruń: Wydawnictwo Adam Marszałek.

Kula E., Pękowska M., 2012, Virginibus puerisque, t. 2: Z zagadnień wychowania i opieki nad dzieckiem w XVIII–XX wieku, Kielce: Wydawnictwo Uniwersytetu Jana Kochanowskiego.

Kuliczkowska K., 1983, Literatura dla dzieci i młodzieży w latach 1864–1918, Warszawa: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne.

Landau-Czajka A., 2002, Co Alicja odkrywa po własnej stronie lustra. Życie codzienne, społeczeństwo, władza w podręcznikach dla dzieci najmłodszych 1785–2000, Warszawa: Wydawnictwo Neriton–Instytut Historii Polskiej Akademii Nauk.

Maślanka J. (red.), 1976, Encyklopedia wiedzy o prasie, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk: Zakład Narodowy im. Ossoslińskch.

Mazur E. (red.), 2003, Od narodzin do wieku dojrzałego. Dzieci i młodzież w Polsce, cz. 2: Stulecie XIX i XX, Warszawa: Instytut Archeologii i Etnologii PAN.

Nawrot-Borowska M., 2010, Wybór materiałów ikonograficznych z zakresu edukacji domowej dzieci polskich w latach 1850–1914 [w:] Wychowanie, opieka, kształcenie: z badań nad wybranymi problemami edukacji w XX i XXI wieku, red. M. Brodnicki, E. Gorloff, A. Kołakowski, Toruń: Wydawnictwo Edukacyjne Akapit.

Nawrot-Borowska M., 2011, Nauczanie domowe na ziemiach polskich w II połowie XIX i początkach XX wieku – zapatrywania teoretyczne i praktyka, Bydgoszcz: Wydawnictwo Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego.

Nawrot-Borowska M., 2013, Zabawy i zabawki dziecięce w drugiej połowie XIX i na początku XX wieku – wybrane problemy z wykorzystaniem grafik z epoki, „Biuletyn Historii Wychowania”, nr 30.

Nawrot-Borowska M., 2018, Zabawki dziecięce na grafikach dodatków modowych prasy kobiecej w XIX wieku [w:] Zachować dla przyszłości. Sprawy szkolnictwa, oświaty i opieki w przekazie prasowym XIX i początków XX wieku, red. I. Michalska, G. Michalski, Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego.

Nawrot-Borowska M., Ossowska-Zwierzchowska A. (red.), 2012, Dziecko w Polsce w XX wieku, „Przegląd Pedagogiczny”, nr 1.

Nawrot-Borowska M., Zając D. (red.), 2017, Dziecko i dzieciństwo. Wybrane konteksty badań, Bydgoszcz: Wydawnictwo Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego.

Olszewska B., Łucka-Zając E., 2013, Stare i nowe. Czasopisma dla dzieci i młodzieży, Opole: Wydawnictwo Uniwersytetu Opolskiego.

Pachocka A., 2009, Dzieciństwo we dworze szlacheckim w I połowie XIX wieku, Kraków: Wydawnictwo Avalon.

Pilarczyk F., 2003, Elementarze polskie od ich XVI-wiecznych początków do II wojny światowej. Próba monografii księgoznawczej, t. 1–2, Zielona Góra: Oficyna Wydawnicza Uniwersytetu Zielonogórskiego.

Przecławska A., 1997, Czasopisma dziecięce i młodzieżowe [w:] Encyklopedia pedagogiczna, red. W. Pomykało, Warszawa: Fundacja Innowacja.

Smolińska-Theiss B., 2010, Rozwój badań nad dzieciństwem. Przełomy i przejścia, „Chowanna”, nr 1.

Smolińska-Theiss B., 1995, Trzy nurty badań nad dzieciństwem, „Problemy Opiekuńczo-Wychowawcze”, nr 10.

Topolski J., 1998, Wprowadzenie do historii, Poznań: Wydawnictwo Poznańskie.

Walasek S., 2015, Opieka i wychowanie małego dziecka na łamach czasopism z przełomu XIX i XX wieku, Wrocław: Oficyna Wydawnicza Atut–Wrocławskie Wydawnictwo Oświatowe.

Waksmund R., 2000, Od literatury dla dzieci do literatury dziecięcej, Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego.

Wnęk J., 2012, Dziecko w polskiej literaturze naukowej 1918–1939, Warszawa: Oficyna Wydawnicza ASPRA.

Zarych E., Elementarz, Encyklopedia dzieciństwa, http://encyklopediadziecinstwa.pl/index.php?title=Elementarz [dostęp: 24.11.2018].

Żołądź-Strzelczyk D., 2006, Dziecko w dawnej Polsce, Poznań: Wydawnictwo Poznańskie.

Żołądź-Strzelczyk D., Kabacińska-Łuczak K., 2012, Codzienność dziecięca opisana słowem i obrazem. Życie dziecka na ziemiach polskich od XVI do XVIII wieku, Warszawa: Wydawnictwo DiG.

Opublikowane
2018-12-10
Jak cytować
Nawrot-Borowska, M. (2018). Obrazki z dziecięcego świata. Dziecko i dzieciństwo na materiałach ikonograficznych w publikacjach adresowanych do dzieci z II połowy XIX i początku XX wieku – wybrane problemy. Ars Educandi, (15), 89-110. https://doi.org/10.26881/ae.2018.15.08