Uniwersyteckie Czasopisma NaukoweNeuro-granice w dydaktyce
DOI:
https://doi.org/10.26881/head.2025.3.03Słowa kluczowe:
neurodydaktyka, granice w edukacji, błąd przewidywania, stres, neuroplastycznośćAbstrakt
Artykuł podejmuje problem granic w dydaktyce z perspektywy neurobiologii. Granice są tu rozumiane nie tylko jako strukturalne ramy regulujące role, normy i oczekiwania, lecz także jako bodźce generujące nowość, zaskoczenie i konflikt poznawczy – a więc błędy przewidywania uruchamiające procesy neuroplastyczne. Autor omawia mechanizmy neuronalne stojące za wykrywaniem nowości (rola hipokampa, ciała migdałowatego, kory przedczołowej, układu nagrody i sieci wielkoskalowych mózgu) oraz pokazuje, w jaki sposób umiarkowany stres może pełnić funkcję katalizatora uczenia się, podczas gdy stres przewlekły i nadmierny prowadzi do reakcji unikania, utrwalania lęku i spadku motywacji. Tekst analizuje także indywidualne predyspozycje do przekraczania granic – wynikające z interakcji czynników genetycznych, neurobiologicznych i doświadczeń edukacyjnych – oraz ich konsekwencje dla eksploracji, tolerancji niepewności i elastyczności poznawczej. W zakończeniu wskazano, że odpowiednio projektowane sytuacje dydaktyczne, łączące nowość z poczuciem bezpieczeństwa i przyzwoleniem na błąd, pozwalają twórczo wykorzystać granice jako narzędzie świadomego wspierania rozwoju, ciekawości i adaptacyjnych strategii radzenia sobie z niepewnością.
Bibliografia
Gjedde, A., i in. (2010). Inverted-U-shaped correlation between dopamine receptor availability in striatum and sensation seeking. „Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America”, nr 8, s. 3870–3875. doi: 10.1073/pnas.0912319107
Grupe, D. W., Nitschke, J. B. (2013). Uncertainty and anticipation in anxiety: an integrated neurobiological and psychological perspective. „Nature Reviews Neuroscience”, nr 7, s. 488–501. doi: 10.1038/nrn3524
Ham, T., i in. (2013). Cognitive control and the salience network: an investigation of error processing and effective connectivity. „Journal of Neuroscience”, nr 16, s. 7091–7098. doi: 10.1523/jneurosci.4692-12.2013
Hur, J., i in. (2020). Anxiety and the neurobiology of temporally uncertain threat anticipation. „Journal of Neuroscience”, nr 41, s. 7949–7964. doi: 10.1523/jneurosci.0704-20.2020
McEwen, B. S., Morrison, J. H. (2013). The brain on stress: vulnerability and plasticity of the prefrontal cortex over the life course. „Neuron”, nr 1, s. 16–29. doi: 10.1016/j.neuron.2013.06.028
Schultz, W. (2016). Dopamine reward prediction error coding. „Dialogues in Clinical Neuroscience”, nr 1, s. 23–32. doi: 10.31887/DCNS.2016.18.1/wschultz
Shansky, R. M., i in. (2009). Stress-induced dendritic remodeling in the prefrontal cortex is circuit specific. „Cerebral Cortex”, nr 10, s. 2479–2484. doi: 10.1093/cercor/bhp003
Sinclair, A. H., Barense, M. D. (2019). Prediction error and memory reactivation: how incomplete reminders drive reconsolidation. „Trends in Neurosciences”, nr 10, s. 727–739. doi: 10.1016/j.tins.2019.08.007
van Kesteren, M. T., i in. (2012). How schema and novelty augment memory formation. „Trends in Neurosciences”, nr 4, s. 211–219. doi: 10.1016/j.tins.2012.02.001
Varela, J. A., i in. (2012). Control over stress, but not stress per se increases prefrontal cortical pyramidal neuron excitability. „Journal of Neuroscience”, nr 37, s. 12848–12853. doi: 10.1523/jneurosci.2669-12.2012
Watabe-Uchida, M., Eshel, N., Uchida, N. (2017). Neural circuitry of reward prediction error. „Annual Review of Neuroscience”, nr 40, s. 373–394. doi: 10.1146/annurev-neuro-072116-031109
Yuen, E. Y., i in. (2011). Mechanisms for acute stress-induced enhancement of glutamatergic transmission and working memory. „Molecular Psychiatry”, nr 2, s. 156–170. doi: 10.1038/mp.2010.50
