Wewnątrzunijny arbitraż inwestycyjny w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej

Abstrakt

Niniejsze opracowanie analizuje ramy prawne regulujące arbitraż inwestycyjny w Unii Europejskiej, ukształtowane w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (TSUE). Przedmiotem analizy są wyroki w sprawach Achmea, Komstroy, PL Holdings oraz Micula, rozpatrywane w kontekście opinii TSUE 1/09, 2/15 i 1/17, a także późniejszych zmian o charakterze instytucjonalnym i orzeczniczym, w tym deklaracji inter se z 2024 r. dotyczącej Traktatu Karty Energetycznej oraz narastających rozbieżności w zakresie uznawania i wykonywania orzeczeń arbitrażowych w państwach spoza Unii Europejskiej.

Celem artykułu jest przedstawienie oraz krytyczna ocena wybranych argumentów rozwiniętych w rozumowaniu Trybunału, które bezpośrednio doprowadziło do wyeliminowania arbitrażu inwestycyjnego wewnątrz Unii Europejskiej z unijnego porządku prawnego. Przeprowadzona analiza pozwala na sformułowanie dwóch zasadniczych tez. Po pierwsze, wyłączenie przez TSUE arbitrażu inwestycyjnego intra-EU stanowi element szerszego projektu konstytucyjnego, zmierzającego do skoncentrowania wszelkich sporów obejmujących stosowanie prawa Unii w ramach monopolu jurysdykcyjnego Trybunału. Geograficzne granice tego projektu uwidaczniają się jednak w odmowie sądów Stanów Zjednoczonych, Szwajcarii, Singapuru i Australii przyjęcia doktryny wyrażonej w wyroku Achmea. Po drugie, akceptacja arbitrażu handlowego przez TSUE, przy jednoczesnym kategorycznym odrzuceniu arbitrażu inwestycyjnego, ujawnia niestabilne rozróżnienie koncepcyjne, które ulega stopniowej erozji w związku z coraz szerszym zakresem kontroli sprawowanej przez Trybunał nad arbitrażem handlowym.

W celu przezwyciężenia wskazanych napięć w opracowaniu zaproponowano Test Funkcjonalnej Autonomii (Functional Autonomy Test) jako oryginalne, oparte na analizie skutków podejście do oceny zgodności mechanizmów arbitrażowych z prawem Unii Europejskiej. Test ten opiera się na czterech kryteriach: systemowym charakterze wyłączenia sporów spod jurysdykcji sądów państw członkowskich, znaczeniu zagadnień prawa Unii dla rozstrzygnięcia sporu, adekwatności kontroli sądowej oraz zachowaniu równowagi między autonomią stron a ochroną porządku publicznego.