Uniwersyteckie Czasopisma NaukoweRozliczenie dolegliwości prerepresyjnej w świetle standardów ponadustawowych
DOI:
https://doi.org/10.26881/gsp.2026.3.06Słowa kluczowe:
środki przymusu procesowego, domniemanie niewinności, zaliczenie na poczet kary, odszkodowanie, zadośćuczynienie, limitująca funkcja winyAbstrakt
Opracowanie poświęcone jest problematyce rekonstrukcji obowiązku rozliczenia dolegliwości związanej ze stosowaniem środków przymusu procesowego w toku trwającego postępowania karnego. Zasadza się ono na dostrzeżeniu napięcia, jakie wiąże się z nakładaniem takich ciężarów procesowych wobec osób, których sprawstwo zostało zaledwie uprawdopodobnione, a zatem korzystających z domniemania niewinności. Jednocześnie wspomniane środki prerepresyjne, ze względu na charakter związanej z nimi dolegliwości, odpowiadają istocie kary kryminalnej, której zastosowanie wymaga uprzedniego przesądzenia o odpowiedzialności karnej domniemanego sprawcy. Broniony jest przy tym pogląd, że brak rozliczenia dolegliwości prerepresyjnej prowadziłby do powstania stanu swoistej „nadwyżki represyjnej” pozbawionej w zasadzie materialnej legitymacji, co należałoby uznać za sprzeczne z konstytucyjnymi zasadami: proporcjonalności (także w kontekście limitującego aspektu winy w granicach wyznaczonych przez poddawane prawnokarnemu wartościowaniu zdarzenie historyczne), równego ponoszenia ciężarów publicznych oraz sprawiedliwości społecznej. W takim wypadku konieczne jest rozliczenie dolegliwości prerepresyjnej – bądź przez odpowiednie zarachowanie jej na poczet orzeczonej kary (w przypadku skazania), bądź też przez zastosowanie kompensaty pozytywnej w formie odszkodowania lub zadośćuczynienia (w przypadku uwolnienia od odpowiedzialności). Tylko konsekwentne rozliczenie prepresyjnych środków karnoprocesowego oddziaływania zapewnia spójność aksjologiczną systemu prawa karnego, zgodność ze standardami konstytucyjnymi i konwencyjnymi oraz utrzymanie społecznej legitymacji publicznego ius puniendi.
Downloads
Bibliografia
Aaronson E., Shaffer G., Defining Crimes in a Global Age: Criminalization as a Transnational Legal Process, „Law and Social Inquiry” 2022, vol. 46, no. 2, s. 455–486.
Barczak-Oplustil A., Sporne zagadnienia istoty winy w prawie karnym. Zarys problemu, „Czasopismo Prawa Karnego i Nauk Penalnych” 2005, z. 2, s. 79–96.
Buchała K., Nauka o karze [w:] K. Buchała, W. Wolter, Wykład prawa karnego na podstawie kodeksu karnego z 1969 r., cz. 1, z. 2, Kraków 1972, s. 9.
Bulsiewicz A., Konstytucyjna ochrona wolności i praw człowieka a odpowiedzialność Skarbu Państwa za szkody powstałe wskutek niesłusznego skazania, tymczasowego aresztowania lub zatrzymania [w:] Zasady procesu karnego wobec wyzwań współczesności. Księga ku czci profesora Stanisława Waltosia, red. J. Czapska, A. Gaberle, A. Światłowski, A. Zoll, Warszawa 2000, s. 259–267.
Bulsiewicz A., Odszkodowanie za bezpodstawne zastosowanie środków ścigania karnego w niemieckim procesie karnym, „Wojskowy Przegląd Prawniczy” 1993, nr 1–2, s. 40–49.
Chojniak Ł., Odszkodowanie za niesłuszne skazanie, tymczasowe aresztowanie lub zatrzymanie oraz za niesłuszne oskarżenie, Warszawa 2013.
Cieślak M., O węzłowych pojęciach związanych z sensem kary, „Nowe Prawo” 1969, nr 2, s. 195–213.
Cieślak M., Polska procedura karna: podstawowe założenia teoretyczne, Warszawa 1984.
Cora Ł., Funkcje zatrzymania właściwego i tymczasowego aresztowania, „Państwo i Prawo” 2009, z. 1, s. 60–72.
Dadak W., Dolegliwość sankcji karnej w czasie orzekania oraz w okresie wykonywania kary [w:] Państwo prawa i prawo karne. Księga jubileuszowa Profesora Andrzeja Zolla, t. 2, red. P. Kardas, T. Sroka, W. Wróbel, Warszawa 2012, s. 841–856.
Dudek D., Konstytucyjna wolność człowieka a tymczasowe aresztowanie, Lublin 1999.
Duguit L., Traité de droit constitutionnel, t. 3: La théorie generale de l’état, Paris 1923.
Garlicki L., Przesłanki ograniczania konstytucyjnych praw i wolności (na tle orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego), „Państwo i Prawo” 2001, z. 10, s. 5–24.
Giezek J., Kardas P., Nowe ujęcie zasad i dyrektyw sądowego wymiaru kary. Kilka uwag na tle uchwalonych zmian normatywnych, „Prokuratura i Prawo” 2023, nr 7–8, s. 15–37.
Glaser S., Polskie prawo karne w zarysie, Kraków 1933.
Gregorczyk W., Podstawy i zakres odszkodowania za niewątpliwie niesłuszne tymczasowe aresztowanie lub zatrzymanie, „Prokuratura i Prawo” 2010, nr 1–2, s. 41–60.
Grzybowski M., Konstytucyjne ujęcie odpowiedzialności karnej (uwagi na marginesie wykładni art. 42 ust. 2 Konstytucji RP [w:] Państwo prawa i prawo karne. Księga jubileuszowa Profesora Andrzeja Zolla, t. 2, red. P. Kardas, T. Sroka, W. Wróbel, Warszawa 2012, s. 129–146.
Gutowski M., Kardas P., Wykładnia i stosowanie prawa w procesie opartym na Konstytucji, Warszawa 2017.
Haÿduk-Hawrylak I., Sprawiedliwej kary conditio sine qua non [w:] Rzetelny proces karny. Księga jubileuszowa Profesor Zofii Świdy, red. J. Skorupka, Warszawa 2009, s. 107–124.
Hermeliński W., Nita-Światłowska B., Tymczasowe aresztowanie ze względu na grożącą oskarżonemu surową karę, „Palestra” 2018, nr 6, s. 14–25.
Hofmański P., Zabłocki S., Pozbawienie wolności w toku procesu karnego. Wybrane aspekty konstytucyjne i prawnomiędzynarodowe [w:] Rzetelny proces karny. Księga jubileuszowa Profesor Zofii Świdy, red. J. Skorupka, Warszawa 2009, s. 513–544.
Hryniewicz-Lach E., Kara kryminalna w świetle Konstytucji RP, Warszawa 2015.
Jasiński W., Odszkodowanie za niesłuszne pozbawienie wolności w procesie karnym (bilans i perspektywy), „Państwo i Prawo” 2023, z. 12, s. 105–125.
Jodłowski J., Zasada prawdy materialnej w postępowaniu karnym. Analiza w perspektywie funkcji prawa karnego, Warszawa 2015.
Kardas P., Problem tymczasowego aresztowania na tle aktualnych wymagań teorii i praktyki, Warszawa 2024.
Karlik P., Wiliński P., Komentarz do art. 41 [w:] Konstytucja RP. Komentarz, red. M. Safjan, L. Bosek, Warszawa 2016, s. 999.
Karlik P., Sroka T., Wiliński P., Komentarz do art. 42 [w:] Konstytucja RP. Komentarz, red. M. Safjan, L. Bosek, Warszawa 2016, s. 1066.
Klubińska M., Kala D., Odszkodowanie i zadośćuczynienie za niesłuszne skazanie oraz niesłuszne stosowanie środków przymusu procesowego – analiza trybu i zasad dochodzenia roszczeń (cz. II), „Przegląd Sądowy” 2016, nr 2.
Kruszyński P., Z problematyki odszkodowania za niewątpliwie niesłuszne tymczasowe aresztowanie [w:] Zasady procesu karnego wobec wyzwań współczesności. Księga ku czci profesora Stanisława Waltosia, red. J. Czapska, A. Gaberle, A. Światłowski, A. Zoll, Warszawa 2000, s. 278–285.
Krzymuski E., O wynagrodzeniu osób niewinnie pociągniętych do odpowiedzialności karnej ze szczególnym uwzględnieniem Ustawy austriackiej z 16 marca 1892 roku, „Gazeta Sądowa Warszawska” 1893, nr 3, s. 33–49.
Kurowski M., Komentarz do art. 2 [w:] Kodeks postępowania karnego. Komentarz, red. D. Świecki, t. 1, Warszawa 2024, s. 34.
Łętowska E., Multicentryczność współczesnego systemu prawa i jej konsekwencje, „Państwo i Prawo” 2005, z. 4, s. 3–10.
Majewski J., Komentarz do art. 63 [w:] Kodeks karny. Komentarz, red. J. Majewski, Warszawa 2024, s. 444.
Majewski J., O wybranych pojęciach odpowiedzialności karnej [w:] Państwo prawa i prawo karne. Księga jubileuszowa Profesora Andrzeja Zolla, t. 2, red. P. Kardas, T. Sroka, W. Wróbel, Warszawa 2012, s. 312–329.
Majewski J., Kardas P., O dwóch znaczeniach winy w prawie karnym, „Państwo i Prawo” 1993, z. 10, s. 69–79.
Makarewicz J., Prawo karne ogólne, Kraków 1914.
Matuszczyk K., Safjan M., Odpowiedzialność odszkodowawcza władzy publicznej, Warszawa 2009.
Misztal-Konecka J., Zasądzenie odszkodowania i zadośćuczynienia za niesłuszne wykonanie środka zabezpieczającego lub niewątpliwie niesłuszne tymczasowe aresztowanie wykonane w zakładzie psychiatrycznym, „Prokuratura i Prawo” 2018, nr 10, s. 5–29.
Nowak C., Wpływ procesów globalizacyjnych na polskie prawo karne, Warszawa 2014.
Paciorek A.M., Zasada domniemania niewinności w polskim procesie karnym, Warszawa 2012.
Parchomiuk J., Odpowiedzialność odszkodowawcza za legalne działania administracji publicznej, Warszawa 2007.
Piekut G., Kilka uwag w kwestii zaliczania okresu rzeczywistego pozbawienia wolności na poczet kary ograniczania wolności na podstawie art. 63 k.k., „Ius Novum” 2020, nr 3, s. 50–66.
Ritterman H., Idea zaliczalności aresztu zapobiegawczego (z rozważań nad art. 58 K.K.), „Głos Sądownictwa” 1934, nr 6, s. 459–466; nr 7–8, s. 553–558.
Sakowicz A., Sankcja bezwzględnie oznaczona (uwagi krytyczne na tle art. 148 § 2 k.k.), „Państwo i Prawo” 2006, z. 5, s. 18–31.
Sarnecki P., Komentarz do art. 42 [w:] Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz, t. 2, red. L. Garlicki, M. Zubik, Warszawa 2016, teza 3.
Skorupka J., O niekonstytucyjności art. 258 § 2 k.p.k., „Państwo i Prawo” 2018, z. 2, s. 5–18.
Skrętowicz E., Środki przymusu [w:] R. Kmiecik, E. Skrętowicz, Proces karny. Część ogólna, Warszawa 2009, s. 255–283.
Sławiński M., O pojęciu prawa represyjnego, Kraków 2011.
Sławiński M., Pojęcie tzw. przepisów o charakterze represyjnym – uwagi na tle dotychczasowego orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego, „Przegląd Sejmowy” 2013, nr 5, s. 75–101.
Sokołowska D., Ius puniendi. Istota, podstawy, granice i cele karania jako podstawy rozwiązywania konfliktów, niepublikowana rozprawa doktorska, Uniwersytet Jagielloński, Kraków 2022.
Sroka T., Komentarz do art. 42 [w:] Konstytucja RP. Komentarz, red. M. Safjan, L. Bosek, Warszawa 2016, s. 1022.
Sroka T., Konstytucyjne aspekty instytucji kary łącznej. Zagadnienia wybrane [w:] Zagadnienia teorii i nauczania prawa karnego. Księga jubileuszowa Profesor Marii Szewczyk, red. W. Górowski, P. Kardas, T. Sroka, W. Wróbel, Warszawa 2013, s. 532–562.
Sroka T., Prewencyjne pozbawienie wolności, Kraków 2021.
Sroka T., Zadania i obowiązki sądów a populizm w prawie karnym materialnym, Kraków 2025.
Sroka T., Wróbel W., Zając D., Konstytucyjny standard prawa wykroczeń. Zagadnienia wybrane [w:] Nowy model prawa wykroczeń. Teoria, praktyka, przyszłość, red. W. Wróbel, M. Małecki, M. Pyrcak‑ Górowska, D. Zając, Kraków 2024, s. 15–52.
Stefański R.A., Środki zapobiegawcze w nowym kodeksie postępowania karnego, Warszawa 1998.
Sychta K., Komentarz do art. 552 [w:] Kodeks postępowania karnego. Komentarz, red. J. Zagrodnik, Warszawa 2024, s. 1454.
Szczepaniak R., Problem stratyfikacji odpowiedzialności deliktowej władzy publicznej, „Kwartalnik Prawa Publicznego” 2014, nr 3–4, s. 7–30.
Ścisłowicz K., Konstytucyjne aspekty odszkodowania za niesłuszne skazanie, tymczasowe aresztowanie lub zatrzymanie [w:] Węzłowe problemy procesu karnego, red. P. Hofmański, Warszawa 2010, s. 490–500.
Śliwiński S., Polskie prawo karne materialne. Część ogólna, Warszawa 1946.
Wąsek-Wiaderek M., O odszkodowaniu za niewątpliwie niesłuszne tymczasowe aresztowanie. Uwagi na tle wyroku ETPCz z 10 maja 2011 r. w sprawie Włoch nr 2 p. Polsce, „Palestra” 2012, nr 1–2, s. 56–69.
Wiliński P., Funkcje procesu karnego z perspektywy konstytucyjnej [w:] System prawa karnego procesowego, t. 1, cz. 1: Zagadnienia ogólne, red. P. Hofmański, Warszawa 2013, s. 694–697.
Wiliński P., Konstytucyjne gwarancje stosowania środków przymusu [w:] System prawa karnego procesowego, t. 9: Środki przymusu, red. T. Grzegorczyk, D. Świecki, Warszawa 2021, s. 91–158.
Wiliński P., Odszkodowanie za stosowanie środków reakcji karnej lub przymusu procesowego – w świetle konstytucyjnej gwarancji prawa do odszkodowania, „Wrocławskie Studia Sądowe” 2012, nr 1, s. 5–22.
Wiliński P., Proces karny w świetle Konstytucji, Warszawa 2011.
Wiliński P., Zarys teorii konfliktu w prawie karnym, Warszawa 2020.
Wiśniewska K., Model odpowiedzialności Skarbu Państwa za stosowanie środków penalnych i procesowych wobec jednostki, Kraków 2020.
Wojtyczek K., Granice ingerencji ustawodawczej w sferę praw człowieka w Konstytucji RP, Kraków 1999.
Wojtyczek K., Zasada proporcjonalności jako granica prawa karnego [w:] Racjonalna reforma prawa karnego, red. A. Zoll, Warszawa 2001, s. 297–307.
Wróbel W., Komentarz do art. 63 [w:] Kodeks karny. Część ogólna. Komentarz, t. 1. cz. 2, red. A. Zoll, Warszawa 2016, s. 218.
Wróbel W., O dwóch aspektach konstytucyjnej zasady domniemania niewinności [w:] Nauki penalne wobec problemów współczesnej przestępczości. Księga jubileuszowa z okazji 70. rocznicy urodzin Profesora Andrzeja Gaberle, red. K. Krajewski, Warszawa 2007, s. 323–325.
Wróbel W., Zoll A., Polskie prawo karne. Część ogólna, Kraków 2012.
Wyrzykowski M., Granice praw – granice władzy [w:] Obywatel – jego wolności i prawa. Zbiór studiów przygotowanych z okazji 10. lecia urzędu Rzecznika Praw Obywatelskich, oprac. B. Oliwa-Radzikowska, Warszawa 1998, s. 45–59.
Ziółkowski M., Odpowiedzialność odszkodowawcza za niezgodne z prawem działanie władzy publicznej. Studium z prawa konstytucyjnego, Warszawa 2021.
Zygmunt M., Granice modyfikacji biegu przedawnienia w prawie karnym. Glosa do wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 12 grudnia 2023 r., P 12/22, „Wrocławskie Studia Erazmiańskie” 2023, t. 17, s. 243–252.
Zygmunt M., Obowiązek kryminalizacji jako środek ochrony konstytucyjnych praw i wolności, „Państwo i Prawo” 2025, z. 3, s. 47–62.
Pobrania
Opublikowane
Jak cytować
Numer
Dział
Licencja
Prawa autorskie (c) 2026 Gdańskie Studia Prawnicze
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
