Academic Scientific JournalsDoes literary translation have a future in the age of artificial intelligence? Creative artists’ intuitions and futurologists’ forecasts versus classroom practice
DOI:
https://doi.org/10.26881/head.2025.3.17Keywords:
literature, literary translation, teaching translation, the Singularity, artificial intelligenceAbstract
Many futurologists predict that we are on the brink of achieving the so–called “Singularity”, and thus inaugurating a new – and possibly the last – epoch in the history of humanity. It will come to pass with the creation of Artificial General Intelligence (AGI), a computer so powerful that it will render virtually all human actions futile, and human predictions irrelevant. What consequences would (will?) such a development have for the humanities in general, and for the study and practice of literature, language and literary translation in particular? Will it still make sense to attempt literary translation and to teach future translators in the face of ever more competent machine translation software? We will try to find an answer to this question by focusing (among other things) on a few case studies: Polish translations of selected English–language literary texts.
References
2001: A Space Odyssey. Reżyseria Stanley Kubrick, scenariusz Stanley Kubrick i Arthur C. Clarke. Stanley Kubrick Productions, 1968. Tekst dialogów dostępny na stronie: IMDb, https://www.imdb.com/title/tt0062622/characters/nm0706937. Dostęp 31.07.2025.
Ackroyd, Peter. Dan Leno and the Limehouse Golem. London: Vintage, 2007.
Adams. Douglas. Autostopem przez galaktykę. Przełożył Paweł Wieczorek. Poznań: Wydawnictwo Zysk i S–ka, 2016.
Auden, W. H. The Age of Anxiety. 1947, Google Books: https://books.google.pl/books?id=9Iwc1I8d4rIC&printsec=frontcover&source=gbs_atb&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false. Dostęp 31.07.2025.
Barańczak, Stanisław. Fioletowa krowa. Antologia angielskiej i amerykańskiej poezji niepoważnej. Poznań: Wydawnictwo A5, 1993.
Barańczak, Stanisław. Ocalone w tłumaczeniu: szkice o warsztacie tłumacza poezji z dołączeniem małej antologii przekładów. Poznań: Wydawnictwo A5, 1992.
Barthes, Roland. Mythologies. Paris: Editions du Seuil, 2014.
Barton, John. A History of the Bible. The Book and Its Faiths. London: Penguin Books, 2020.
Bellos, David. Is That a Fish in Your Ear? Translation and the Meaning of Everything. London: Penguin Books, 2012.
Blake, William. Milton. A Poem in 2 Books. W: William Blake, Poems and Prophecies. New York–London–Toronto: Alfred A. Knopf, 1991.
Blake, William. “Pieśń”. Tłumaczył Zygmunt Kubiak. W: Zygmunt Kubiak, Twarde dno snu. Tradycja romantyczna w poezji języka angielskiego. Kraków: Oficyna Literacka, 1993.
Breczka, Bolesław. „Nowości AI Google'a. Automatyczne tłumaczenie jak z science–fiction i model za 900 zł miesięcznie”. Gazeta Wyborcza, 21.05.2025.
https://wyborcza.biz/biznes/7,177150,31954855,nowosci–sztucznej–inteligencji–google–automatyczne–tlumaczenie.html. Dostęp 31.07.2025.
Brynjolfsson, Erik i Andrew McAfee. Race Against the Machine: How the Digital Revolution Is Accelerating Innovation, Driving Productivity, and Irreversibly Transforming Employment and the Economy. Lexington, Massachusetts: Digital Frontier Press, 2011.
Camus, Albert. Mit Syzyfa i inne eseje. Przełożyła Joanna Guze. Warszawa: Wydawnictwo Muza, 2004.
ChatGPT (Model GPT–4o). OpenAI. Dostęp 17.05.2025.
„Cloudy Days in Tomorrowland”. Newsweek, 26.01.1997, https://www.newsweek.com/cloudy–days–tomorrowland–171996. Dostęp 31.07.2025.
Cuddon, J. A. The Penguin Dictionary of Literary Terms. Wydanie czwarte, pod redakcją C. E. Prestona. London: Penguin Books, 1999.
De Botton, Alain. O pocieszeniach, jakie daje filozofia. Tłumaczenie Paweł Piasecki. Warszawa: Czuły Barbarzyńca Press, 2011.
Dorren, Gaston. Babel. Around the World in Twenty Languages. London: Profile Books, 2018.
Eliot, T. S. Kto to jest klasyk i inne eseje. Przełożyli Magdalena Heydel, Maria Niemojowska, Helena Pręczkowska i Maciej Żurowski. Kraków: Znak, 1998.
Eliot, T. S. “Review of Metaphysical Lyrics and Poems of the Seventeenth Century: Donne to Butler”. Selected and edited, with an Essay, by Herbert J. C. Grierson (Oxford: Clarendon Press. London; Milford) in the Times Literary Supplement, October 1921. Tekst dostępny na stronie: https://www.uwyo.edu/numimage/eliot_metaphysical_poets.htm. Dostęp 31.07.2025.
„Ewangelia wg św. Zioma, 2005, przekład i stylizacja językowa: Asia Rafał, Basia Sieradz, Beata Lasota, http://www.bosko.pl/wiara/Ewangelia–wg–sw–zioma.html. Dostęp: 31.07.2025.
“The Examined Life”, BBC Radio 4, In Our Time, 9 May 2002, https://www.bbc.co.uk/programmes/p00548dx. Dostęp 20.07.2025.
Frost, Robert. “Droga nie wybrana”. W: Robert Frost. 55 wierszy, tłumaczył Stanisław Barańczak. Kraków; Wydawnictwo Arka, 1992.
Harari, Yuval Noah. Homo deus. Krótka historia jutra. Przełożył Michał Romanek. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2018.
Hieronim (St Jerome). „Letter 57: To Pammachius on the Best Method of Translating”. Translated by W. H. Fremantle, in: W: G. Lewis and W.G. Martley. From Nicene and Post–Nicene Fathers, Second Series, Vol. 6. Pod redakcją Philipa Schaffa i Henry’ego Wace’a, Buffalo, NY: Christian Literature Publishing, 1893 Tekst dostępny na stronie: http://www.newadvent.org/fathers/3001057.htm. Dostęp 31.07.2025.
Huxley, Aldous. Brave New World, London: Vintage, 1994.
Jakobson, Roman. „Poetyka w świetle językoznawstwa”, w: Pamiętnik Literacki 51/2, 431–473, tekst dostępny na stronie: https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/pamietnik–literacki–czasopismo–kwartalne–poswiecone–historii–i–krytyce–literatury–polskiej/1960–tom–51–numer–2/pamietnik_literacki_czasopismo_kwartalne_poswiecone_historii_i_krytyce_literatury_polskiej–r1960–t51–n2–s431–473.pdf. Dostęp 31.07.2025.
James, Henry. Essays on the Novel. Redakcja Leon Edel. London: Rupert Hart–Davis, 1957.
Janion, Maria. Czy będziesz wiedział, co przeżyłeś? Warszawa: Sic!, 1996.
Joyce, James. Finneganów tren. przeł. Krzysztof Bartnicki, Kraków: Ha!art, 2012.
Kallas, Piotr. Nauczanie i studiowanie literatury u progu ’Osobliwości’”, Horyzonty Edukacji Akademickiej 2/2024, https://czasopisma.bg.ug.edu.pl/index.php/HEAD/issue/view/829. Dostęp 31.07.2025.
Kennedy, Maev. „British Library awarded Grade I–listed building status”. The Guardian, 01.08.2015, https://www.theguardian.com/books/2015/jul/31/british–library–awarded–grade–i–listed–building–status. Dostęp 31.07.2025.
Kurzweil, Ray. The Singularity is Near. When Humans Transcend Biology. London: Penguin Books, 2006.
Lakoff, George, i Mark Johnson. Metafory w naszym życiu. Przeł. Tomasz P. Krzeszowski. Warszawa: PIW, 1988.
Lee, Harper. To Kill a Mockingbird. London: Arrow Books, 2020.
Lem, Stanisław. Fantastyczny Lem. Opowiadania wybrane przez czytelników. Pod redakcją Jerzego Jarzębskiego. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2001.
Lem, Stanisław. Golem XIV. W: Stanisław Lem, Dzieła, Tom XVIII. Warszawa: Wydawnictwo Agora, 2009.
Miłosz, Czesław. Ziemia Ulro. Kraków: Znak, 1994.
Orliński, Wojciech. Internet. Czas się bać. Warszawa: Wydawnictwo Agora, 2013.
Orliński, Wojciech. Lem, Życie nie z tej ziemi. Wołowiec: Wydawnictwo Czarne/Wydawnictwo Agora, 2007.
Pinker, Steven. The Language Instinct. How the Mind Creates Language. New York: Harper Perennial Modern Classics, 2007.
Raducha, Magdalena. „AI napisały tegoroczne wypracowania maturalne. Jedna platforma całkowicie poległa”. Interia Wydarzenia, 5.05.2025, https://wydarzenia.interia.pl/matura/news–ai–napisaly–tegoroczne–wypracowania–maturalne–jedna–platform,nId,21399096/. Dostęp 31.07.2025.
Ripellino, Angelo Maria. Praga magiczna. Przełożyła Halina Kralowa. Warszawa: Dowody na Istnienie, 2021.
„Robot zasilany sztuczną inteligencja zdał maturę z polskiego. Pierwszy taki przypadek w historii”. PolskieRadio24.pl, 15 maja 2024, https://polskieradio24.pl/artykul/3378953,robot–zasilany–sztuczna–inteligencja–zdal–mature–z–polskiego–pierwszy–taki–przypadek–w–historii. Dostęp 31.07.2025.
Shakespeare, William. Król Lear. Tłum. Stanisław Barańczak. Poznań: „W drodze”, 1991
Sherman, Natalie. „Microsoft chooses infamous nuclear site for AI power”. BBC, 20 September, 2024, https://www.bbc.com/news/articles/cx25v2d7zexo. Dostęp 31.07.2025.
Słownik Języka Polskiego PWN, https://sjp.pwn.pl/. Dostęp 31.07.2025.
Steiner, George. Po wieży Babel. Problemy języka i przekładu. Tłum. Olga i Wojciech Kubińscy, Kraków: Universitas, 2000.
Świderkówna, Anna. Bogowie zeszli z Olimpu. Bóstwo i mit w greckiej literaturze świata hellenistycznego. Wydanie trzecie. Warszawa: Wydawnictwo naukowe PWN, 2008.
Tokarczuk, Olga. „Prace Hermesa, czyli jak tłumacze codziennie ratują świat”. W: Olga Tokarczuk, Czuły narrator. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2020.
Tuwim, Julian. Pegaz dęba, czyli panopticum poetyckie. Warszawa: Iskry, 2018.
White, Hayden. Poetyka pisarstwa historycznego. Pod redakcją Ewy Domańskiej i Marka Wilczyńskiego. Kraków: Universitas, 2000.
Wikipedia, wolna encyklopedia. https://pl.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Strona_g%C5%82%C3%B3wna. Dostęp 31.07.2025.
