O etymologii etnonimiki Saamów/Lapończyków w świetle europejskiej historiografii

  • Katarzyna Wojan Uniwersytet Gdański
Słowa kluczowe: Saamowie/Lapończycy, etnonim, etymologia, Laponia, historiografia

Abstrakt

The article comprises a linguistic and etymological analysis of the ethnonyms referring to the Saami / Lapps (represented by the Finnish exonym Lappi and endonym Saami). The ethnonyms have been presented in the light of ancient, medieval and renaissance historiography. The author discusses the dominant Western European and Russian hypotheses about the etymology of various names used to describe the Saami people both in the past and presently and shows their geographical coverage. The analysed material proves that at the pre-scientific stage certain semantic and word-formation motivations were ascribed to various ethnonyms, which had been determined by the specific vision of the world of the tribal communities. The search for verba primigenia does not lead to any clear conclusions. Itineraria, chronicles, maps and sagas served as sources for the study. The factual material (reproduced for centuries) contains ethnographic information about the peoples of Scandinavia.

Bibliografia

Ahlenius, K. (1895). Olaus Magnus och hans framställning af Nordens geografi: studier i geografiens historia. Upsala: Almqvist & Wiksells boktryckeri-aktiebolag.

Bagrow, L. (2009). History of Cartography. Wyd. 2 popr. i poszerz. London: Transaction Publishers.

Balzer, M.M. (1999). The Tenacity of Ethnicity. A Siberian Saga in Global Perspective. Princeton: Princeton University Press.

Christiansen, E. (2009). Krucjaty północne. Tłum. J. Szczepański. Poznań: Rebis.

Collinder, B. (1960). Comparative Grammar of the Uralic Languages. Stockholm: Ahlqvist & Wicksell.

Diplomatarium Fennicum, http://extranet.narc.fi/DF/detail.php?id=360 (dostęp: 18.02.2017).

Dziekan, M.M. (2008). Dzieje kultury arabskiej. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Ehrensvärd, U. (2006). Pohjolan kartan historia – myyteistä todellisuuteen. Helsinki: John Nurmisen Säätiö.

Ernits, E. (1977). Предварительные данныx о связях между саамским и тунгусо-мань- чжурскими языками. Советское финно-угроведение 1: 20–24.

Fazecas, T. (2001). Die Entdeckung der Verwandtschaft der finnougrischen Sprachen. W: S. Auroux, E.F.K. Koerner i H.–J. Niederehe (red.). History of the Language Sciences: an international handbook on the evolution of the study of language from the beginnings to the present. T. 2. Berlin–New York: Mouton de Gruyter, s. 1144–1155.

Gallén, J. (1984). Länsieurooppalaiset ja skandinaaviset Suomen esihistoriaa koskevat lähteet. W: J. Gallén et al. (red.). Suomen väestön esihistorialliset juuret. Helsinki: Societas Scientiarum Fennica, s. 249–263.

Ganander, H. (1743). Grammatica Lapponica, linguae europearum prope antiquissimae, solidam… Holmiae: Typis Laurent. Salvii.

Gastaldi, G. i G.F. Camocio (1569). Cosmographia universalis et exactissima iuxta postremam neotericorum traditionem. Venetiis: Ad signum Pyrannidis.

Gastaldi, G. (b.d.w.). Cosmographia universalis et exactissima iuxta postremam neotericorum traditionem. Global Mapping of Macao, http://lunamap.must.edu.mo/luna/servlet/detail/MUST~2~2~393~525:Cosmographia-universalis-et-exactis (dostęp: 9.02.2016).

Haavio, M. (1965). Bjarmien vallan kukoistus ja tuho: historia ja runoutta. Porvoo–Helsinki: WSOY.

Hajdú, P. (1971). Narody i języki uralskie. Przeł. J. Jastrzębska-Helder. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.

Hajdú, P. i P. Domokos (red.). (1987). Die uralischen Sprachen und Literaturen. Budapest: Akadémiai Kiadó.

Hammond, N.G.L. (1994). Dzieje Grecji. Tłum. A. Świderkówna. Wyd. 3. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy.

Hansen, L.I. i B. Olsen. (2014). Hunters in Transition. An Outline of Early Sámi History. Leiden: Brill.

Helle, K. (2003). Introduction. W: E.I. Kouri i J.E. Olesen (red.). The Cambridge History of Scandinavia. Cambridge: Cambridge University Press.

Herberstein, S. ([1549] 2008). Rerum Moscoviticarum Commentarii. Viennae: Aegidius Adler & Hans Kohl. Przekł. ros.: Герберштейн, С. (2007). Записки о Московии. B 2 тт. Tłum. А.И. Малеина i А.В. Назаренко. А.Л. Хорошкевич (red.). Москва: Издательство Астрель.

Herodot. (1954/2007). Dzieje. Tłum. S. Hammer. Tłum. z literatur antycznych pod red. J. Parandowskiego. Warszawa: Czytelnik.

Heylyn, P. (1652). Cosmographie in four bookes: containing the chorographie and historie of the whole world, and all the principal kingdoms, provinces, seas, and isles thereof, http://quod.lib.umich.edu/e/eebo/A43514.0001.001/1:13?rgn=div1;view=fulltext (dostęp: 2.02.2017).

Hyvärinen, H.J. (2010). Saamelaisten kulttuurin ja elinkeinojen sääntely. W: K.T. Kokko (red.). Kysymyksiä saamelaisten oikeusasemasta. (Lapin yliopiston oikeustieteellisiä julkaisuja Sarja B, 30). Rovaniemi: Lapin yliopiston oikeustieteiden tiedekunta, s. 120–148.

Itkonen, E. (1941). Lappalaista merkitsevistä nimityksistä ja niiden historiallisesta taustasta. Virittäjä 45: 76–93.

Itkonen, E. (1955). Über die Betonungsverhältnisse in den finnisch-ugrischen Sprachen. Acta Linguistica Academiae Scientiarum Hungaricae 5: 21–34.

Jämsä, T. (1989). Finnish Lappi ‘Lapland’ and lappalainen ‘a Lapp’. Ural-Altaische Jahrbücher (= Ural-Altaic Yearbook) 61: 129–132.

Julku, K. (1986). Keskiaika. Faravidin maa. Pohjois-Suomen historia. Oulu: Kustannusosakeyhtiö Pohjoinen.

Koivulehto, J. (1993). Suomi. Virittäjä 3 (97): 400–408.

Kokko. K.T. (red.) (2010). Kysymyksiä saamelaisten oikeusasemasta. (Lapin yliopiston oikeustieteellisiä julkaisuja Sarja B, 30). Rovaniemi: Lapin yliopiston oikeustieteiden tiedekunta.

Korpela, J. (2008). The World of Ladoga: Society, Trade, Transformation and State Building in the Eastern Fennoscandian Boreal Forest Zone c. 1000–1555. Nordische Geschichte 7. Berlin: Lit.

Kowalska, M. (1973). Średniowieczna arabska literatura podróżnicza. Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego, Prace Historycznoliterackie, z. 25. Warszawa–Kraków: Uniwersytet Jagielloński.

Kowalski, T. (1946). Relacja Ibrāhīma Ibn Jakūba z podróży do krajów słowiańskich w przekazie al-Bekrīego. Wydał, wstępem, komentarzem i przekł. opatrzył T. Kowalski przy współudziale J. Kostrzewskiego et al. Pomniki Dziejowe Polski. Seria 2, t. 1. Wydawnictwa Komisji Historycznej, Polska Akademia Umiejętności, nr 84. Kraków: Skład Główny w Księgarniach Gebethnera i Wolffa.

Labuda, G. (1961). Źródła skandynawskie i anglosaskie do dziejów Słowiańszczyzny. Seria: Źródła Objaśniające Początki Państwa Polskiego – Źródła Nordyckie, t. 1. Warszawa: PWN.

Labuda, G. (1999). Słowiańszczyzna starożytna i wczesnośredniowieczna. Poznań: Wydawnictwo Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, Wydawnictwo Sorus.

Lehrberg, A.Ch. (1816). Untersuchungen zur Erläuterung der älteren Geschichte Russlands. St. Petersburg: P.H. Krug.

Lewicka-Rajewska, U. (2004). Arabskie opisanie Słowian. Prace Etnologiczne, t. 15. Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze.

Lewicki, T. (1956). Źródła arabskie do dziejów słowiańszczyzny. T. 1: Źródła Objaśniające Początki Państwa Polskiego, Źródła Orientalne. Wrocław–Kraków: Zakład Narodowy im. Ossolińskich.

Lewicki, T. (1969). Źródła arabskie do dziejów słowiańszczyzny. T. 2, cz. 1. Prace Komisji Orientalistycznej. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk.

Lewicki, T. (1977). Źródła arabskie do dziejów słowiańszczyzny. T. 2, cz. 2. Współpraca M. Czapkiewicz, A. Kmietowicz i F. Kmietowicz. Prace Komisji Orientalistycznej, Polska Akademia Nauk, Oddział w Krakowie, nr 14. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk.

Lewicki, T. (1985). Źródła arabskie do dziejów słowiańszczyzny. T. 3, cz. 2. Oprac. A. Kmietowicz, F. Kmietowicz i T. Lewicki. Prace Komisji Orientalistycznej, Polska Akademia Nauk, Oddział w Krakowie, nr 18. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk.

Lewis, B. (1995). Arabowie w historii. Tłum. J. Danecki. Biblioteka Myśli Współczesnej. Seria: Plus Minus Nieskończoność. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy.

Linna, M. (2007). Suomen kuninkaat norjalais-islantilaisten saagojen mukaan, http://iorbock.fi/ekirjasto/tuntematon/suomen-kuninkaat-saagojen-mukaan/ (dostęp: 25.07.2011).

Luoto, J. (b.d.w.). Дикарь города Лаппеенранта, http://www.lappeenranta.fi/ru/Наш-город/Герб-Лаппеенранты (dostęp: 9.02.2017).

Łoś, S. (1968). Świat historyków starożytnych. Kraków: Znak.

Magidowicz, I.P. i W.I. Magidowicz (1974). Historia poznania Europy. Tłum. B. Ciszewska. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.

Mägiste, J. (1964). Liiviläisiä tekstejä. Suomalaisen Kirjallisuuden Seuran toimituksia. Helsinki: Suomalaisen Kirjallisuuden Seura.

Mägiste, J. (1982–1983). Estnisches etymologisches Wörterbuch. T. 1–12. Helsinki: Finnisch-Ugrische Gesellschaft.

Magnus, O. (1555). Historia de gentibus septentrionalibus. Romae: Pont. Max. ne quis ad Decennium imprimat. Przekł. fiń.: Magnus, O. (1973). Pohjoisten kansojen historia: Suomea koskevat kuvaukset. Przeł. K. Hirvonen. Helsinki: Otava.

Magnus, O. (b.d.w.). [Scandinavia]. Barry Lawrence Ruderman Antique Maps Inc., https://www.raremaps.com/gallery/enlarge/27902 (dostęp: 9.02.2016).

Marcantonio, A. (2002). The Uralic language family: facts, myths and statistics. Publications of the Philological Society 25. Oxford UK & Boston USA: Blackwell Publishers.

Meissner, M. (1977). Śladami arabskich kupców i podróżników. Warszawa: Książka i Wiedza.

Meriot, Ch. (1984). The Saami Peoples from the Time of the Voyage of Ottar to Thomas von Westen. Arctic 1 (37): 373–384.

Miekkavaara, L. (2008). Suomi 1500-luvun kartoissa: kuvauksia ja paikannimiä. Helsinki: AtlasArt.

Münster, S. (b.d.w.). Septentrionales Regiones. Barry Lawrence Ruderman Antique Maps Inc., https://www.raremaps.com/gallery/enlarge/27902 (dostęp: 9.02.2016).

Neahttadigisánit – Nordsamiske ordbøker. Ráhkaduvvon Giellatekno nuvttá ja rabas gáldokoda reaidduiguin. Giellatekno lea UiT Norgga árktalaš universtehta sámi giellateknologiija joavku. Romssa Universitehta, http://sanit.oahpa.no/detail/sme/nob/l%C3%A1hppot.html?no_compounds=true&lemma_match=true (dostęp: 20.10.2014).

Pekkanen, T. (1983a). Vanhin kirjallinen tieto suomalaisista. Suomalais-ugrilaisen seuran aikakauskirja 78: 173–185.

Pekkanen, T. (1983b). The Hellusii and the Otiones of Tac. Germ. 46, 4. Arctos 17: 49–60.

Pekkanen, T. (2014). De Finnis Cornutis. Nordlit 3 (33): 223–232, http://septentrio.uit.no/index.php/nordlit/article/view/3174/3043 (dostęp: 12.02.2016).

Piasecki, K. (2009). The White Sea Pomorye and Its Inhabitants. Studia Maritima 22: 5–24.

Pietilä, A.-M. (2009). Antoisa perusteos 1500-luvun kartoista. Tieteessä tapahtuu 3: 85–88.

Pritsak, O. (1981). The Origin of Rus’. Cambridge: Mass. Distributed by Harvard University Press for the Harvard Ukrainian Research Institute.

Ptolemy, M.G.A. i G. Porro (1596). Geographiae uniuersae tum ueteris tum nouae absolutissimum opus duobus uoluminibus distinctum, in quorum priore habentur Cl. Ptolemaei Pelusiensis Geographicae enarrationes libri octo. Venetiis: Apud Haeredes Simonis Galignani de Karera.

Rospond, S. (1966). Struktura pierwotnych etnonimów słowiańskich. Rocznik Slawistyczny 26, cz. 1: 21–32.

Rospond, S. (1970). Polszczyzna śląska. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich.

Rudenko, S.I. (1972). The Ancient Culture of The Bering Sea and the Eskimo Problem. Arctic Institute North America. Toronto: University Toronto Press.

Rüegg, W. (2003). Themes. W: H. de Ridder-Symoens i W. Rüegg (red.). A History of the University in Europe. T. 2: Universities in Early Modern Europe (1500–1800). Cambridge: Cambridge University Press.

Schedel, H. (b.d.w.). Central & Northen Europe. Barry Lawrence Ruderman Antique Maps Inc., https://www.raremaps.com/gallery/detail/40463/Central_and_Northern_Europe/Schedel.html (dostęp: 9.02.2016).

Scheffer, J. (1673). Lapponia, id est, regionis Lapponum et gentis nova et verissima descriptio. Frankfurt nad Menem, https://archive.org/details/ita-bnc-mag-00000952-001 (dostęp: 1.12.2014).

Scheffer, J. (1674). The History of Lapland. Wherein are shewed the Original, Manners, Habits, Marriages, Conjurations, &c. of that People. Oxford: at the Theather in Oxford, http://old.no/samidrum/lapponia/chap-i.html; http://library.alaska.gov/hist/hist_docs/docs/asl_DL_971_L2S6.pdf (dostęp: 14.01.2014).

Schweickard, W. (red.). (2006). Deonomasticon Italicum. T 2: Derivati da nomi geografici (F–L). Tübingen: De Gruyter Mouton.

Stachowski, M. (2002). Zur Frage der ursprünglichen Bedeutung von finnisch Lappi ‘Lappland’. Studia Etymologica Cracoviensia 7: 151–158.

Steckzén, B. (1964). Birkarlar och lappar: en studie i birkarleväsendets, lappbefolkningens och skinnhandelns historia. Stockholm: A & W.

Strzelczyk, J. (1970). Odkrywanie Europy. Warszawa: Wiedza Powszechna.

Svennung, J. (1967). Jordanes und Scandia. Kritisch-exegetische Studie. Stockholm: Almqvist & Wiksell.

Svennung, J. (1974). Skandinavia bei Plinius und Ptolemaios. Kritisch-exegetische Forschungen zu den ältesten Nordischen Sprachdenkmälern. Uppsala: Almqvist & Wiksell.

Tettau, W. von (1873/2016). Über die epischen Dichtungen der finnischen Völker. (Nachdruck des Originals von 1873). Nicosia: TP Verone Publishing House.

Valtonen, I. (2008). The North in the Old English Orosius. A Geographical Narrative in Context. Mémoires de la Sociéte Néophilologique, LXXIII. Helsinki: Société Néophilologique.

Wallerström, T. (2003). Emerging Ethnonyms, Ethnicity and Archaeology: the Case of «Finns» in Northern Europe. W: J. Staecker (red.). The European Frontier. Clashes and compromises in the Middle Ages. Lund: Almqvist & Wiksell International.

Wiik, K. (2004). Suomalaisten juuret. Jyväskylä: Atena.

Wiklund, K.B. (1911). Lapparnas forna utbredning i Finland och Ryssland belyst av ortnamnen. Le Monde Oriental 5: 101–131.

Wojan, K. (2013). Nowogrodzkie gramoty brzozowe jako najstarsze bałtyckofińskie zabytki językowe. Przegląd Rusycystyczny 3 (143): 99–117.

Wojan, K. (2015). Pierwsze historyczne pomniki piśmiennictwa ugrofińskiego. W: J. Wawrzyńczyk (red.). Speculum Linguisticum. T. 3. Warszawa: BEL Studio, s. 59–141.

Wojan, K. (2016a). Język fiński w teorii i praktyce. Gdańsk: Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego.

Wojan, K. (2016b). Współczesna sytuacja socjolingwistyczna Finlandii na tle zmian demograficznych.

W: K. Wojan (red.). Nowe wyzwania, nowe horyzonty. Czterdzieści lat Skandynawistyki gdańskiej. T. 3: Język, kultura i społeczeństwo Finlandii. Gdańsk: Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, s. 171–196.

Zachrisson, I. (1997). Skrivet och sagt. Möten i gränsland, samer och germaner i Mellanskandinavien. Stockholm: Statens historiska museum.

Zachrisson, I. (2008). The Sami and their interaction with the Nordic peoples. W: S. Brink (red.). The Viking worlds. London: Routledge Worlds, s. 32–39.

Zsirai, M. (1937). Finnugor rokonságunk. Budapest: Magyar tudományos akadémiai.

Zwolski, E. (1984). Kasjor i Jordanes. Historia gocka czyli Scytyjska Europa. Rozprawy Wydziału Historyczno-Filologicznego, Towarzystwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, 49. Lublin: Towarzystwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Ludowego.

Агеева, Р.А. (1990). Страна и народы: происхождение названий. Москва: Наука.

Василевич, Г.М. (1946). Древнейшие этнонимы Азии и названия эвенкийких родов. Со- ветская этнография 4: 34–49.

Вощинин, В.П. (red.). (1939). Географический словарь Кольского полуострова 1. Ленинг- рад: Мурманский филиал Географо-экономического научно-исследовательского института Ленинградского государственного университета.

Гебель, Г.Ф. (1909). Наша Лапландiя: c 7 рисунками в тексте и с приложением указателя литературы (на русском и иностранных языках). Санкт-Петербург: Комитет для по- мощи поморам Русского Севера.

Глазырина, Г.В. (1996). Исландские викингские саги о Северной Руси. Тексты, перевод, ком- ментарий. Серия Древнейшие источники по истории народов восточной Европы. Москва: Ладомир, s. 184–216.

Джаксон, Т.Н. (1993). Исландские королевские саги о Восточной Европы (с древнейших времен до 1000 г.). Тексты, перевод, комментарии. Древнейшие источники по исто- рии народов восточной Европы. Москва: Наука.

Ельницкий, Л.A. (1962). Древнейшие океанские плавания. Москва: Географгиз.

Керт, Г.М. (2003). Названия сельских поселений саамов Кольского полуострова. Кольские карты, http://www.kolamap.ru/toponim/kert.htm (dostęp: 10.10.2014).

Керт, Г.М. (2009). Cаамская топонимная лексика, http://elibrary.krc.karelia.ru/332/1/Saam_ toponimika.pdf (dostęp: 2.02.2017).

Кузьменко, Ю.К. (2008). Кто такие ситоны в Германии Тацита и почему ими правит женщина? W: Н.Н. Казанский (ред.). Индoeвpoпeйcкoe языкoзнaниe и клaccичecкaя филoлoгия – XII. Материалы чтений, посвященных памяти профессора Иосифа Моисеевича Тронского 23–25 июня 2008 г. Санкт-Петербург: Нестор-История, s. 263–271.

Манюхин, И.С. (2005). Этногенез саамов: опыт комплексного исследования. Автореферат на соискание ученой степеди доктора исторических наук. Петрозаводск: Российская Академия наук. Карельский научный центр. Институт языка, литератруы и истории.

Мельникова, Е.А. (1986). Древнескандинавские географические сочинения. Тексты, перевод, комментарии. W: В.Л. Янина (red.). Древнейшие источники по истории наро-дов восточной Европы. Москва: Наука.

Напольских, В.В. (2007). К реконструкции лингвистической карты Центра Европейской России в раннем железном веке. Арт 4: 88–127.

Платонов, С.Ф. (1923). Начало русских поселений на Мурмане. W: Производительные силы района Мурманской железной дороги. Петрозаводск: Типо-Литография Мур- манской ж.-д.

Попов, А.А. (1973). Названия народов СССР. Введение в этнонимику. Ленинград: Наука.

Третьяков, П.Н. (1961). У истоков этнической истории финно-угорских племен. Советская Этнография 2: 76–96.

Третьяков, П.Н. (1970). На финно-угорских окраинах Древней Руси. W: П.Н. Третьяков. У истоков древнерусской народности. Ленинград: МИА, s. 111–137.

Фасмер, М. (1986–1987). Этимологический словарь русского языка. T. 1–4. Wyd. 2. Москва: Прогресс.

Фосс, М.Е. (1952). Древнейшая история Севера Европейской части СССР. Москва: Изда- тельство Академии наук СССР.

Хвольсон, Д.А. (1869). Известия о хозарах, буртасах, болгарах, мадьярах, славянах и руссах Абу-Али Ахмеда бен-Омар ибн-Даста. Санкт-Петербург.

Шафранник, И. (b.d.w.). Селькупы, http://www.indigenous.ru/russian/people/r_slkoop.htm (dostęp: 20.12.2014).

Ягодкин, В. (1918). Из прошлаго Олонецкого края. исторический очетк. T. 1: Обонежская пятина (IX и XV вв.). Петрозаводск: Госиздат К-ФССР.

Яхонтов, И.К. (1881). Жития севернорусских подвижников Поморского края, как истори- ческий источник. Казань: Типография Императорского Университета.

Opublikowane
2017-12-17
Jak cytować
Wojan, K. (2017). O etymologii etnonimiki Saamów/Lapończyków w świetle europejskiej historiografii. Studia Scandinavica, (1 (21), 79-105. https://doi.org/10.26881/ss.2017.21.06
Dział
Literatura i język