Psalm 130 translated by masters of the word: Leopold Staff, Roman Brandstaetter and Czesław Miłosz. Translators’ rivalry or humbleness towards the original text?
DOI:
https://doi.org/10.26881/srg.2025.12.5Keywords:
Psalm 130, Leopold Staff, Roman Brandstaetter, Czesław Miłosz, translators rivalry, humbleness towards the original text, formal and cultural constraints in the art of translationAbstract
The article is devoted to the analysis of three translations of Psalm 130 into Polish created by masters of the word: Leopold Staff, Roman Brandstaetter and Czesław Miłosz. Made in the 20th century, they are steeped in distinct literary periods. Leopold Staff’s translation was published before the Second World War, in 1937, whereas the remaining two after the German occupation, in 1968 and 1979, respectively. All three creators, due to their biological age, were familiar with the traditions of the Young Poland movement, however, they did not dominate their linguistic decisions and did not influence either the semantics or the stylistic quirkiness of the translation. Therefore, the analysed versions do not show any significant discrepancies in the scope of style and semantics, but lines 5 and 6 translated by Staff vary significantly from the linguistic choices made by Brandstaetter and Miłosz. The dissimilarity lies in the selected source text: for Staff, it was The Vulgate, while for the other two it was The Hebrew Bible. According to the author’s assessment, the said translations do not show any features of creative rivalry. What can be noticed is the translators’ steady drive to maintain formal and semantic discipline, which, in turn, attests to the fact that they had approached the source text with humbleness.
Downloads
References
Rozwinięcie skrótów w TZK
Aszkenazy – Chwała Boża: (Psałterz Dawidowy). Księga 1 / z hebrejskiego (!) przeł., wstępem i uwagami zaopatrzył Fryderyk T. Aszkenazy. Lwów (nakł. Autora), 1927. http://bibliepolskie.pl/przeklady.php?tid=83 (dostęp 4.02.2025).
Biblia brzeska – Biblia święta, tho iest, Księgi Starego y Nowego Zakonu, właśnie z Żydowskiego Greckiego y Łacińskiego, nowo na Polski język, z pilnością y wiernie wyłożone. Brześć Litewski, nakł. M. Radziwiłł, 1563. http://bibliepolskie.pl/przeklady.php?tid=2(dostęp 4.02.2025).
Biblia EIB (2016) – BIBLIA to jest Pismo Święte Starego i Nowego Przymierza – przekład dosłowny. Przekład z języka hebrajskiego, aramejskiego i greckiego. Poznań: Ewangeliczny Instytut Biblijny, 2018. http://bibliepolskie.pl/przeklady.php?tid=12 (dostęp 4.02.2025).
Biblia gdańska (1881) – Nowy Testament Pana naszego Jezusa Chrystusa z języka greckiego na nowo przełożony z tłomaczeniem polskim z roku 1632 porównany. Wiedeń: Brytańskie i Zagraniczne Towarzystwo Biblijne. Warszawa: U Adolfa Kantora, 1881. http://bibliepolskie.pl/przeklady.php?tid=23 (dostęp 4.02.2025).
Biblia gdańska (2017) – Uwspółcześniona Biblia Gdańska. Pismo Święte. Stary i Nowy Testament. Pilnie wiernie przetłumaczone z 1632 roku z języka greckiego i hebrajskiego na język polski, z uwspółcześnioną gramatyką i uaktualnionym słownictwem. Toruń: Fundacja Wrota Nadziei, 2017. http://bibliepolskie.pl/przeklady.php?tid=5 (dostęp 4.02.2025).
Biblia Tysiąclecia (wyd. 1) – Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu w przekładzie z języków oryginalnych. Biblia Tysiąclecia. Poznań–Warszawa: Wydawnictwo Pallottinum, 1965. http://bibliepolskie.pl/przeklady.php?tid=6 (dostęp 4.02.2025).
Biblia Tysiąclecia (wyd. 5) – Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu w przekładzie z języków oryginalnych. Biblia Tysiąclecia. Poznań–Warszawa: Wydawnictwo Pallottinum, 2000. http://bibliepolskie.pl/przeklady.php?tid=6(dostęp 4.02.2025).
Biblia warszawska – Biblia to jest Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu. Nowy przekład z języka hebrajskiego i greckiego opracowany przez Komisję Przekładu Pisma Świętego. Towarzystwo Biblijne w Polsce. Warszawa: Towarzystwo Biblijne w Polsce, 1975. http://bibliepolskie.pl/przeklady.php?tid=7 (dostęp 4.02.2025).
Biblia warszawsko-praska – Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu. „Biblia warszawsko-praska” w przekładzie z języków oryginalnych opracował Kazimierz Romaniuk pierwszy biskup warszawsko–praski. Warszawa: Towarzystwo Biblijne w Polsce, 1997. http://bibliepolskie.pl/przeklady.php?tid=10 (dostęp 4.02.2025).
Byczewski (1854) – Psalmy Dawida. Przekład dosłownie z osnowy jęz. hebr., na jęz. pol. przez Pawła Byczewskiego. Warszawa 1854. http://bibliepolskie.pl/przeklady.php?tid=152 (dostęp 04.02.2025).
Cylkow – Psalmy. Tłumaczył i objaśnił Dr. J. Cylkow. Warszawa: W drukarni Alexandra Ginsa, 1883. http://bibliepolskie.pl/przeklady.php?tid=16 (dostęp 4.02.2025).
Götze (1937) – Księga Psalmów z uwzględnieniem najlepszych tłumaczeń wydana przez Ks. Bolesława Götze. Warszawa: Wydawnictwo Religijne B. Götze. http://bibliepolskie.pl/zzteksty.php?txid=27 (dostęp 4.02.2025).
Kruszyński – Księga Psalmów [Biblia; Liber Psalmorum]. Przekład z oryginału hebrajskiego, komentarz: ks. dr Józef Kruszyński. Lublin: Drukarnia Narodowa, 1936. http://bibliepolskie.pl/przeklady.php?tid=47 (dostęp 4.02.2025).
Przekład toruński (2023) – Pismo Święte. Przekład toruński Nowego Przymierza oraz księgi mądrościowe, księgi pięciu megilot i proroków mniejszych. Toruń: Fundacja Świadome Chrześcijaństwo, 2022. http://bibliepolskie.pl/przeklady.php?tid=200 (dostęp 4.02.2025).
Psałterz floriański – Psałterz floriański. Transkrypcja IJP PAN [BP]. Tekst opracowany na podstawie „Korpusu tekstów staropolskich do roku 1500” udostępnionego przez Instytut Języka Polskiego Polskiej Akademii Nauk w Krakowie. http://bibliepolskie.pl/przeklady.php?tid=40 (dostęp 4.02.2025).
Psałterz puławski – Tekst Psałterza na stronach BibliePolskie.pl. Tekst opracowany na podstawie „Korpusu tekstów staropolskich do roku 1500” udostępnionego przez Instytut Języka Polskiego Polskiej Akademii Nauk w Krakowie. Wersja tekstu z kwietnia 2007. Transkrypcja na podstawie Rkps Biblioteka XX Czartoryskich w Krakowie nr 1269. http://bibliepolskie.pl/przeklady.php?tid=39 (dostęp 4.02.2025).
Szeruda – Księga Psalmów: z języka hebrajskiego na nowo przełożona i z tłumaczeniem polskim z 1632 r. porównana. Przeł. Ks. Jan Szeruda. Warszawa: Brytyjskie i Zagraniczne Towarzystwo Biblijne, 1937. http://bibliepolskie.pl/przeklady.php?tid=49 (dostęp 4.02.2025).
Śląskie Towarzystwo Biblijne – Nowa Biblia Gdańska. Ustroń: Wydawnictwo Szaron, 2012. http://bibliepolskie.pl/przeklady.php?tid=13 (dostęp 4.02.2025).
Wujek (1923) – Nowy Pana naszego Jezusa Chrystusa Testament. Z łacińskiego na język polski przełożony przez Ks. Jakóba Wujka. Dosłowny przedruk z autentycznej edycyi Krakowskiej z r. 1599 potwierdzonej przez Ś. Stolicę Apostolską i J. W. Dunina, Arcybiskupa Gnieźnieńskiego i Poznańskiego. Z kilkoma odmiennemi wyrazami sprostowanemi według oryginału greckiego a u dołu stronnicy umieszczonemi. Warszawa: Brytyjskie i Zagraniczne Towarzystwo Biblijne, 1923. http://bibliepolskie.pl/przeklady.php?tid=4(dostęp 4.02.2025).
Źródła inne
Biblia Ekumeniczna to jest Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu z księgami deuterokanonicznymi. Przekład ekumeniczny z języków oryginalnych (2018). Red. J. Betlejko. Warszawa: Towarzystwo Biblijne w Polsce.
Biblia Hebraica (1962). Red. R. Kittel. Stuttgart: Württembergische Bibelanstalt (cytowana w przypisie 12. jako BHK).
De profundis clamavi ad te, Domine. https://hozana.org/pl/modlitwa/za-zmarlych/de-profundis
(dostęp 27.12.2024).
Górnicki, Ł. (2007). Dlaczegom jest od Kastiliona różny. W: Balcerzan, E., Rajewska, E. (2007). Pisarze polscy o sztuce przekładu 1440–2005. Antologia. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie.
Kochanowski, J. (1982). Psałterz Dawidów. Oprac. J. Woronczak. Wrocław: Państwowy Instytut Wydawniczy: 392–395.
Księga Psalmów (1937). Tłum. L. Staff. Tekst przejrzał ks. J. Archutowski. Warszawa: Verbum.
Miłosz, Cz. (2014). Księgi biblijne. Przekłady z języka greckiego i hebrajskiego. Księga Psalmów, Księga Hioba, Księga Pięciu Megilot, Księga Mądrości, Ewangelia według Marka, Apokalipsa. Kraków: Wydawnictwo Literackie.
Petrycy z Pilzna, S. (2007). Cudzem w swoje obrócił. W: Balcerzan, E., Rajewska E. (2007). Pisarze polscy o sztuce przekładu 1440–2005. Antologia. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie.
Pismo Święte. Przekład toruński Nowego Przymierza i Księga Psalmów (2023). Toruń: Fundacja Świadome Chrześcijaństwo.
Psalm 130 (2024). Tłum. Cz. Miłosz; http://hamlet.edu.pl/psalmy
(dostęp 24.12.2024).
Sadzik, J. ks. (2014). O psalmach. W: Miłosz, Cz. (2014), Księgi biblijne. Kraków: Wydawnictwo Literackie: 9–36.
Sęp Szarzyński, M. (2025). Pieśń IV (Psalmu CXXVI paraphrasis); https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/piesn-iv-psalmu-cxxvi-paraphrasis.html
(dostęp 7.01.2025).
Słownik języka polskiego. T. 1: A–K (1992). Red. M. Szymczak. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Słownik języka polskiego. T. 2: L–P (1992). Red. M. Szymczak. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Wielka ilustrowana encyklopedja powszechna (1995). T. 12: Optymaci do Polowanie. Kraków: Wydawnictwo „Gutenberga”. Poznań: Wydawnictwo „Kurpisz” (reprint).
Opracowania
Balcerzan, E. (1968). Poetyka przekładu artystycznego. Nurt, 8: 23–26.
Balcerzan, E., Rajewska E. (2007). Pisarze polscy o sztuce przekładu 1440–2005. Antologia. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie.
Bednarczyk, A. (2011). Problemy archaizacji w przekładzie. W: Historyczne oblicza przekładu. P. Fast, A. Car, W.M. Osadnik (Red.). Katowice: Wydawnictwo „Śląsk”: 63–76.
Bednarczyk, A. (2014). Co jest oryginałem i czym jest tłumaczenie? Teksty Drugie, 4: 339–356.
Bieńkowska, E. (2005). Miłosz i psalmy. Zeszyty Literackie, 1: 71–77.
Brandstaetter, R. (2010). Psałterz. Kraków: Wydawnictwo.
Dybel, P. (1983). Miłosza przekład „Księgi Psalmów”. Nowe Książki, 11: 87–88.
Felski, W. ks. (2008). Biblijne przekłady Czesława Miłosza. Studium filologiczno-egzegetyczne. Pelplin: Bernardinum.
Frankowski, J. (1984). Biblijne przekłady Miłosza. Więź, 1: 35–55.
Jarzyńska, K. (2010). Miłosz biblijny oczami teologa. Teksty Drugie, 3: 93–103.
Kaczorowska, M. (2011). Czesława Miłosza koncepcja przekładu tekstów biblijnych. Rekonstrukcja. Przekładaniec, 25: 344–357.
Kempfi, A. (1982). O Miłoszowym tłumaczeniu psałterza i sprawie nowoczesnego polskiego języka sakralnego. Kalendarz Ewangelicki (Zwiastun): 249–258.
Kielar, B. (1988). Tłumaczenie i koncepcje translatoryczne. Wrocław: Ossolineum.
Küchmeister, M. (1981). Do Miłoszowego przekładu Księgi Psalmów przyczynek. Poezja, 7: 62–70.
Legeżyńska, A. (1999). Tłumacz i jego kompetencja autorskie. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Marko, A. (2016–2017). Historia jednej pomyłki. Docieranie do znaczenia tekstu Psalmu 130 w Psałterzu floriańskim. Kwartalnik Językoznawczy, 4/2016 (28)–1/2017 (29): 43–69.
Nowak, Z.J. (1987). Czesław Miłosz jako tłumacz Biblii. Przegląd Humanistyczny, 7–8: 1–14.
Piela, M. (2005). Czesław Miłosz jako tłumacz Biblii hebrajskiej. Studia Judaica, 1–2: 213–239.
Piela, M. (2024). Skąd rozbieżności znaczeniowe pomiędzy przekładami Biblii hebrajskiej? Między Oryginałem a Przekładem, 4(66): 53–85.
Salij, J. (1981). O biblijnych przekładach Czesława Miłosza, „Więź”, 3: 77–85.
Strużyńska, A. (2024). Psalm 130 – interpretacja. https://poezja.org/wz/interpretacja/6739/Psalm_130
(dostęp 26.12.2024).
Ziomek, J. (1975). Kto mówi? Teksty, 6: 44–55.
Ziomek, J. (1987). Literatura odrodzenia. Warszawa: PWN.
Academic Scientific Journals


2.png)

_(1).png)
